اگر مال مورد نظر از ثلث اموال متوفی محاسبه شود، حقوق ورثه دچار خدشه نخواهد شد و هر یک از آنان سهم قانونی خود را دریافت میکنند؛ زیرا هر شخص میتواند تا یکسوم از اموالش را پس از فوت، بدون نیاز به اجازه صاحبان ارث، صرف امور مورد نظر خود (مانند امور خیریه یا مخارج پس از فوت) کند. اما اگر مال موقوفه از اصل اموال محسوب شود، موضوع متفاوت است. در این حالت، اگر وقف در زمان حیات بهدرستی انجام شده باشد، آن مال دیگر جزو ترکه نخواهد بود و در نتیجه میزان مالی که میان بازماندگان تقسیم میشود کاهش مییابد. به همین دلیل، شناخت تفاوت وقف و سهم قابل وصیت در تعیین حقوق وراث و جلوگیری از اختلافات احتمالی اهمیت زیادی دارد. معمولاً وصیت به اختصاص بخشی از این مال برای هزینههای مراسم یادبود و تهیه پک پذیرایی ترحیم مشهد انجام میشود. با این حال برخی افراد ترجیح میدهند به جای هزینههای زیاد مراسم، ثلث مال خود را صرف امور خیریه کنند و از ایدههای کار خیر به جای مراسم ختم استفاده کنند که در ادامه به احکام قانونی آن میپردازیم.
ثلث اموال یعنی چه؟
ثلث اموال در لغت به معنای یکسوم دارایی است. در اصطلاح حقوقی و فقهی، ثلث به بخشی از اموال متوفی گفته میشود که پس از کسر هزینههای واجب مانند کفن و دفن، بدهیهای مالی، خمس و زکات معوقه باقی میماند. طبق ماده ۸۴۳ قانون مدنی ایران، هر فرد تنها تا سقف یکسوم از دارایی خالص خود را میتواند وصیت کند. این وصیت میتواند به صورت تملیکی (بخشیدن مال به کسی) یا عهدی (سفارش به انجام کاری) باشد.
ثلث میت به چه کسانی تعلق میگیرد؟
ثلث میت به کسانی که متوفی در وصیت نامه نام برده باشد تعلق می گیرد. به طور مثال بسیاری از افراد ترجیح می دهند ثلث مال خود را به فقرا، خیریه، فرزند و نوه ای که وارث نیست یا مساجد بدهند. برای تعیین ثلث مال، میت نیازی به اجازه وارثان ندارد. اگر شخص در مورد ثلث مال خود وصیت نکرده باشد، چیزی به نام ثلث کنار گذاشته نمی شود و کل باقی مانده بین ورثه تقسیم خواهد شد.
ثلث مال در قرآن
در قرآن کریم موضوعی تحت عنوان ثلث یا یک سوم مال بیان نشده. مفاهیم مرتبط با ارث و انفاق در قرآن وجود دارند و همین موارد مبنای فقهی و حقوقی ( ثلث ) را تشکیل می دهند. به طور مثال در آیه 180 سوره بقره این چنین آمده است : برای کسانی که در بستر مرگ اند، سفارش شده است که از اموال خود، وصیتی (در حد معقول) برای پدر و مادر و نزدیکان (خود) داشته باشند؛ این حقی است بر پرهیزکاران. بر اساس این آیه فقها سقف یکسوم را برای وصیت (به غیر وارث) تعیین کردهاند. قرآن به طور کلی در آیات متعددی (مانند آیات ۱۱، ۱۲، ۱۷۶ سوره نساء) به تقسیم ارث بین بازماندگان پرداخته و سهم هر یک را مشخص کرده است. این تقسیمبندی، پس از کسر بدهیهای میت و اجرای وصیت (تا سقف ثلث) صورت میگیرد.
احکام ثلث مال میت
همانطور که گفته شد، ثلث به معنی یک سوم دارایی شخص پس از مرگ است. همچنین فرد تنها تا همین میزان میتواند بدون اجازه ورثه وصیت کند. طبق فقه و قانون جامعه، ترتیب اجرای امور پس از فوت شامل هزینه کفنودفن و امور ضروری، پرداخت بدهیهای میّت، اجرای وصیت تا سقف ثلث و تقسیم بقیه بین ورّاث می شود. در صورتی که میت تقسیم ثلث مال خود را به یکی از ورثه سپرده باشد، وارث اجازه دارد فقط تا ثلث اموال را بدون اجازه ی وراث دیگر تقسیم کند.
تفاوت ثلث اموال و وقف
تفاوت میان ثلث اموال و وقف باعث شده بسیاری از بازماندگان دچار سردرگمی شوند و قوانین را اشتباه متوجه شوند. در جدول زیر بطور خلاصه در زمینه ی زمان اجرا، حداکثر مقدار و سایر موضوعات سوال برانگیز صحبت شده است.
| موضوع | ثلث اموال | وقف |
| زمان اجرا | بعد از فوت | در زمان حیات |
| حداکثر مقدار | یک سوم دارایی | محدودیت ندارد |
| نیاز به اجازه ورثه | ندارد (تا سقف ثلث) | ندارد |
| امکان تغییر | تا زمان فوت قابل تغییر | بعد از وقف غیرقابل برگشت |
نحوه محاسبه و پرداخت هزینههای مراسم از ثلث مال
طبق قوانین فقهی و حقوقی، اولین بخشی که از ترکه و ثلث مال متوفی کسر میشود، هزینههای واجب کفن، دفن و برگزاری مراسم است. بازماندگان میتوانند پیش از تقسیم ارث، هزینههای مربوط به رزرو مسجد در مشهد ، خدمات مداحی و تهیه اقلام پذیرایی مراسم را از این بخش پرداخت کنند. مدیریت این هزینهها و سپردن تدارکات به یک گروه تشریفات معتبر، علاوه بر کاهش استرس خانواده معزا، به اجرای دقیقتر وصیت متوفی کمک میکند.
بیشتر بخوانید: غسل میت
ثلث میت بدون وصیت
وصیت فرد باید روشن و قابل فهم باشد و اگر مبهم باشد، طبق قدر متیقّن انجام میشود. همچنین لازم به ذکر است اگر اموال کاهش یا افزایش یابد، ثلث بر اساس مال موجود هنگام فوت محاسبه میشود. زمانی که میت وصیتی درمورد یک سوم دارایی خود نکرده باشد، آن مال متعلق به وراث خواهد بود. ثلث مال میت معمولا بین فرزندان تقسیم نمی شود اما موارد استثنا نیز در این مورد وجود دارند. اگر فرد متوفی وصیت کرده باشد که ثلث به فرزندان برسد، تا سقف یک سوم مال بین فرزندان تقسیم خواهد شد. سهم هر یک از وراث طبق گفته ی میت به آنها تعلق خواهد گرفت.
نمونه وصیت نامه ثلث اموال
بسمه تعالی
اینجانب: ……………………. فرزند …………………….
به شماره ملی: …………………….
متولد: …………………….
ساکن: …………………….
در صحت و سلامت عقل و اراده، این وصیتنامه را تنظیم میکنم:
پس از فوت اینجانب، ابتدا کلیه هزینههای کفن و دفن و دیون و بدهیهای شرعی و قانونی اینجانب پرداخت شود.
از باقیمانده اموالم، یکسوم (ثلث) کل دارایی طبق نظر شرع و قانون، به شرح زیر مصرف شود:
- مبلغ ……………………. ریال به ……………………. (نام شخص / موسسه خیریه)
- مبلغ ……………………. ریال جهت ……………………. (مثلاً امور خیریه، ساخت مسجد، کمک به نیازمندان، هزینه نماز و روزه قضا، حج، و غیره)
- (در صورت تمایل) سهم هر یک از افراد نامبرده به طور مساوی پرداخت گردد / یا طبق مبالغ تعیینشده.
در صورتی که مجموع موارد فوق بیش از ثلث اموال ام باشد، اجرای مقدار مازاد منوط به رضایت ورثه خواهد بود.
باقیمانده اموال پس از اجرای وصیت، مطابق قانون و مقررات شرعی بین وراث تقسیم شود.
این وصیتنامه در تاریخ ……………………. با رضایت کامل و بدون اجبار تنظیم گردید.
امضا: …………………….
اثر انگشت: …………………….
شاهد اول:
نام و نام خانوادگی: …………………….
امضا: …………………….
شاهد دوم:
نام و نام خانوادگی: …………………….
امضا: …………………….
ثلث غیر باقی چیست؟
ثلث غیر باقی به معنی یک سوم از کل ترکه ( مال میت ) بوده و به عنوان یک سوم از آنچه بعد از تقسیم ارث باقی می ماند نیست. به طور مثال اگر میت در وصیت نامه خود گفته باشد ثلث مال ام را بدهید، یعنی ثلث غیر باقی باید محاسبه شود و این مقدار قبل از تقسیم ارث از کل مال جدا می شود. اگر میت بگوید ثلث باقی مال را بدهید، یعنی ابتدا باید سهم ورثه تعیین شود و سپس از آنچه باقی ماند یک سوم محاسبه گردد.
ثلث ترکه چگونه محاسبه میشود؟
ثلث ترکه به معنی یک سوم از دارایی خالص متوفی که شامل خانه، زمین، باغ، طلا و … می شود. کاربرد ثلث ترکه برای میت تنها در عدم نیاز به اجازه گرفتن از وراث، خود را نشان می دهد. برای محاسبه ثلث ترکه ابتدا باید کل داراییهای متوفی شامل املاک، حسابهای بانکی، طلا و سایر داراییها مشخص شود. سپس بدهیها و هزینههای واجب از آن کسر میگردد و از مقدار باقیمانده، یک سوم به عنوان ثلث در نظر گرفته میشود.
ثلث در قانون مدنی ایران
در نظام حقوقی کشور ایران و با استناد به ماده۸۴۳ قانون مدنی، هر شخص می تواند تا یک سوم از مال خود را برای افرادی غیر از ورثه به منظور امور خیر وصیت کند. این میزان بدون نیاز به رضایت وراث و طبق خواسته ی شخص متوفی معتبر بوده و وراث او موظف اند پس از مرگ و قبل از هر کار این مقدار را از کل مال جدا کنند.
بیشتر بخوانید: احکام کفن و دفن میت
وقف چیست؟
وقف به معنی حبس مال توسط مالک و تعیین منافع آن برای هدفی خاص بوده و به زبان ساده تر اصل مال از حالت نقل و انتقال عادی در جامعه خارج می شود. برای عمل وقف مال لازم است مواردی در نظر گرفته شود تا به درستی تقسیم گردد. واقف باید مالک مال بوده و جهت وقف او مشروع باشد. لازم به ذکر است پس از تحقق صحیح وقف، بازگشت آن غیر ممکن خواهد بود.
آیا میتوان تمام اموال خود را وقف کرد؟
وقف تمام اموال تنها در زمان حیات قابل اجرا بوده و قانون مدنی ایران این کار را معتبر می داند. در صورتی که فرد مالک قانونی باشد و مال موقوفه را به صورت منجّز (نه مشروط به آینده) انجام دهد، اموال پیش از فوت از مالکیت او خارج شدهاند و دیگر ( ترکه ) محسوب نمیشوند و در اینصورت بازماندگان اجازه ی اعتراض در آینده نخواهند داشت.
کلام اخر
اگر به دنبال خروج دائمی مال از دارایی خود در زمان حیات هستید، وقف بهترین مسیر است، چرا که این اموال پیش از فوت از شمول ارث خارج شده و ورثه حق اعتراضی نسبت به آن نخواهند داشت. اما اگر قصد دارید تصمیمگیری درباره بخشی از دارایی خود را به پس از مرگ موکول کنید، باید در چارچوب ثلث عمل کنید؛ یعنی مقداری که تنها پس از تسویه کامل بدهیها و دیون متوفی محاسبه میشود و قانوناً تا سقف یکسوم، نیازی به اجازه ورثه ندارد.
